مرجع وبلاگ نویسان استان همدان

اطلاع رسانی و انعکاس مطالب و اخبار وبلاگ های استان همدان

مرجع وبلاگ نویسان استان همدان

اطلاع رسانی و انعکاس مطالب و اخبار وبلاگ های استان همدان

مرجع وبلاگ نویسان استان همدان
طبقه بندی موضوعی
پیوندها
آخرین نظرات
  • ۲۲ مهر ۹۵، ۰۹:۵۵ - romina
    سلام

حیای "مثبت" و حیای "منفی"!

چهارشنبه, ۱۳ بهمن ۱۳۹۵، ۰۹:۳۹ ق.ظ

حیا چیست؟

«حیا » در لغت به مفهوم شرمساری و خجالت است که در مقابل آن « وقاحت » و بی شرمی قرار دارد. (ابن اثیر ، نهایه ،ج 1 ، ص 391 )

به عبارتی ؛ حیا شرمی است برخاسته از ادراک خوبی‌ها و بدی های اختیاری ، به این جهت است که انسان ، دسته‌ای از کارها را خوب و دسته دیگر را بد می‌داند.

 

علامه مجلسی(رحمة الله علیه) درباره حقیقت حیا

می‌گوید: «حیا ملکه‌ای است که موجب خودداری از کارهای زشت می‌گردد.» (مرآة العقول ، ج8 ، ص 187 )

 

حیا در فرهنگ عالمان اخلاق

در فرهنگ عالمان اخلاق ، حیا نوعی انفعال و انقباض نفسانی است که موجب خودداری از انجام امور ناپسند در انسان می گردد و منشأ آن ترس از سرزنش دیگران است .(طوسی ،اخلاق ناصری ، ص 77)

 
ارکان حیا:

حیا دارای سه رکن اصلی است ؛ فاعل ، ناظر و فعل . فاعل ، در حیا شخصی است برخوردارِ از کرامت و بزرگواری نفسانی .

ناظر در حیا شخصی است که مقام و منزلت او در چشم فاعل عظیم و شایسته احترام باشد ، و فعلی که رکن سوم برای تحقق حیا است ، فعل ناپسند و زشت است .

 

ارزش حیا

رسول خدا (ص) حیا را زینت آدمی شمرده و فرموده است: « بی شرمی با هیچ چیز همراه نشد مگر این که آن را زشت گردانید و حیا با هیچ چیز همراه نگشت ، مگر این که آن را آراست . »( شیخ مفید، امالی، ص 167)

امام علی (ع) فرمود: «هر که پوشش شرم گزیند ، کس عیب او نبیند .» (نهج‌البلاغه ، حکمت 223 ؛ کلینی ، کافی ، ج 8، ص 23)

و در بیانی دیگر می فرماید: « حیا پیشه کن که حیا نشانه نجابت است .»( غررالحکم، ح 6082)

امام صادق (ع) جایگاه حیا را در رأس مکارم اخلاقی دانسته می فرماید: « مکارم اخلاق یکی بسته به دیگری است ، خداوند آنها را به هر که خود خواهد ، دهد . ممکن است در مرد باشد و در فرزندش نباشد ، در بنده باشد و در مولای اونباشد ،

آنها عبارتند از: راستگویی ، صداقت با مردم ، بخشیدن به مسکین ، جبران کردن خوبی ها ، امانتداری ، صله رحم ، دوستی و مهربانی باهمسایه و یار، میهمان نوازی و در رأس همه حیا .( شیخ مفید، امالی، ص 167)

امام علی (ع)در باب نقش کلیدی حیا فرمود: « حیا وسیله رسیدن به هر زیبایی و نیکی است .»( حرّانی ، تحف العقول، ص 84)

اهمیت حیا در حدّی است که امام صادق (ع)فرمود: « ایمان ندارد کسی که حیا ندارد .»( کلینی ، کافی ، ج 2 ، ص 106)

امام سجاد (ع) فرمود : " چهار چیز است که هر کس را باشد اسلامش کامل و گناهش پاک گردد و پروردگار خود را ملاقات می کند، در حالی که خداوند ـ عزّوجلّ ـ‌ از او خشنود است هر کس به آنچه به نفع مردم بر خویشتن قرار داده برای خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم کند و باخانواده خود خوش رفتار باشد.


انواع حیا

من مواعظ النبی (ص) :" الحیاءُ حیاءان، حیاءُ عقلٍ و حیاء حُمْقٍ، و حیاء العقل العلم و حیاءُ الحُمقِ الجهل؛ (تحف العقول، ص 45)

از توصیه های حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله است که فرمودند :حیاء و شرم دو قسم است : حیاء عقل(عاقلانه) و حیاء جهل(جاهلانه) ؛حیاء عاقلانه از دانش و علم است و حیاء جاهلانه از نادانی .

حیاءِ عقل آن است که انسان از روى عقل احساس حیاء کند ، مثل حیاء در هنگام ارتکاب گناه ، و یا حیاء در مقابل کسانى که احترامشان لازم است و این حیاء ، علم است یعنى رفتارى عالمانه مى‏باشد .

حیاء جهل آن است که از پرسیدن و یادگرفتن یا از عبادت ‏کردن و امثال آن ، حیاء کند (مثل کسانى که در بعضى محیط‌ ها، از نماز خواندن، خجالت مى‏کشند) و این حیاء، رفتارى جاهلانه است. (تفسیر مقام معظم رهبری پیرامون این حدیث)

 

حیای نکوهیده شده

گاهی شرمساری ماهیتی منفی می یابد و آن در صورتی است که منشأ آن حماقت ، جهالت و ضعف نفس باشد .

این نوع شرم و حیا در اخلاق اسلامی به شدت مورد نکوهش قرار گرفته و فضیلت اخلاقی به شمار نیامده است ، بلکه مانع رشد و تعالی انسان و موجب عقب ماندگی او در زمینه های مختلف می گردد . در روایات از این نوع شرم ، به حیای حماقت و جهل و حیای ضعف یاد شده است.

 

اسباب حیا

یکی از اسبابی که موجب می شود حیا به وجود آید ، عقل می باشد .

 رسول خدا (ص) در پاسخ راهب مسیحی (شمعون بن لاوی بن یهودا) که از او در باره ماهیت و آثار عقل پرسیده بود ، فرمود: "عقل موجب پیدایش حلم است و از حلم ، علم و از علم ، رشد و از رشد ، عفاف و از عفاف ، خویشتن داری ، و از خویشتن داری ، حیا  و از حیا ، وقار و از وقار، مداومت بر عمل خیر و تنفّر از شرّ و از تنفّر از شر، اطاعت نصیحت گوی  حاصل می گردد." (تحف العقول، ص 19.و 427 ؛ کلینی ، کافی ، ج 1، ص 10 ، ح 2، و ج 2، ص 230)

 

موانع حیا

در روایات ، اموری به عنوان موانع حیا و یا به عبارت دیگر علل بی حیایی یا کمی حیا معرفی شده اند که مهم ترین آنها به شرح زیر است:

- از میان برداشتن پرده ها و حریم ها

از امام کاظم (ع) به یاران خود توصیه می فرمود: پرده شرم میان خود و برادرت برمدار، و مقداری از آن باقی گذار؛ زیرا برداشتن آن ، برداشتن حیا است . (کلینی: کافی، ج 2، ص 106)

 -  دست نیاز به سوی مردم دراز کردن

امام صادق (ع) فرمود: « دست نیاز به سوی مردم دراز کردن، عزت را سلب می کند و حیا را می برد .» (همان، ج 2، ص 148)

- زیاد سخن گفتن

امام علی (ع) فرمود:  « هرکه پرگفت ، راه خطا بسیار پوید ، و آنکه بسیار خطا کرد شرم او اندک شود ، و آنکه شرم او اندک شود ، پارسایی او کم گردد ، و آنکه پارسایی اش اندک گردد ، دلش بمیرد .» (نهج‌البلاغه، حکمت 349)

 - شراب خواری

به امام رضا (ع) منسوب است که در شرح علت تحریم خمر فرمود : «خداوند تعالی شراب را حرام فرمود ؛ زیرا شرابْ تباهی می‌آورد ، عقل ها را در شناخت حقایق باطل می کند و شرم و حیا را از چهره فرد می زداید .»(فقه الرّضا، ص 282)

رسول خدا (ص) در شرح پاره ای از آثار شرم و حیا فرمود : " اما آنچه از حیا نشأت می گیرد: نرمش ، مهربانی ، در نظر داشتن خدا در آشکار و نهان ، سلامت ، دوری کردن از بد ، خوشرویی ، گذشت و بخشندگی ، پیروزی و خوشنامی در میان مردم است . اینها فوایدی است که خردمند از حیا می برد.


آثار حیا

 - عفت و پاکدامنی

امام علی (ع) می فرماید :« ثمره حیا ، عفت و پاکدامنی است .»(طوسی، امالی، ص 39)

-  پاک شدن گناهان

 در این باره امام سجاد (ع) فرمود : " چهار چیز است که هر کس را باشد اسلامش کامل و گناهش پاک گردد و پروردگار خود را ملاقات می کند، در حالی که خداوند ـ عزّوجلّ ـ‌ از او خشنود است هر کس به آنچه به نفع مردم بر خویشتن قرار داده برای خدا انجام دهد و زبانش با مردم راست باشد و از هر چه نزد خدا و نزد مردم زشت است، شرم کند و باخانواده خود خوش رفتار باشد.(صدوق، خصال، ج 1، ص 222)

 رسول خدا (ص) در شرح پاره ای از آثار شرم و حیا فرمود : " اما آنچه از حیا نشأت می گیرد: نرمش ، مهربانی ، در نظر داشتن خدا در آشکار و نهان ، سلامت ، دوری کردن از بد ، خوشرویی ، گذشت و بخشندگی ، پیروزی و خوشنامی در میان مردم است . اینها فوایدی است که خردمند از حیا می برد.(تحف العقول، ص 20)

 

موارد حیا

گفته شد که حیا ، شرم از انجام اعمال زشت در محضر ناظر محترم است.  بنابراین ؛

اوّلاً ، در متون اخلاق اسلامی خداوند و ناظران و نمایندگان او، حقیقت الهی و انسانی فرد و دیگران ، به عنوان ناظرانی که باید از آنها شرم و حیا ورزید ، مطرح شده اند.(صدوق ، عیون الاخبار الرضا، ج 2، ص 45، ح 162)

ثانیاً ، قلمرو حیا امور زشت و ناپسند است و شرمساری در انجام نیکی ها هیچ گاه پسندیده نیست.

برخی از موارد و مواقعی که جای حیا ورزیدن نیست ، بدین قرارند:

1-  حیا ورزیدن از گفتار، کردار و درخواست حق

پیامبر فرمود: «هیچ عملی را از روی ریا و خودنمایی انجام مده و از سر حیا و شرم آن را رها نکن .»(تحف العقول، ص 47)

2-  حیا ورزیدن از تحصیل علم

امام علی (ع)فرمود: « کسی شرم نکند از آموختنِ آنچه نمی داند.» (نهج‌البلاغه، حکمت 82)

3- حیا ورزیدن از تحصیل درآمد حلال

امام صادق(ع)فرمود: « کسی که از طلب مال حلال حیا نکند ، هزینه هایش سبک شود و خداوند خانواده اش را از نعمت خویش بهره مند گرداند .»(تحف العقول، ص 59)

4-  حیا ورزیدن از خدمت به مهمان

امام علی(ع)فرمود: « سه چیز است که نباید از آن شرم کرد: از جمله خدمت کردن به مهمان .»(غررالحکم، ح 4666)

5- حیا ورزیدن از احترام گذاشتن به دیگران

امام علی(ع) فرمود: «سه چیز است که نباید از آنها شرم کرد: از جمله برخاستن از جای خود برای پدر و معلم .» (همان)


منبع: ابن تیهان

http://ebn-teyhan.blog.ir

نظرات  (۰)

هیچ نظری هنوز ثبت نشده است

ارسال نظر

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">